Nowe odkrycie w Książnicy Cieszyńskiej

Bibliograficzny skarb z cieszyńskich zbiorów

Odnalezienie druku nastąpiło podczas prac nad drugą edycją zestawionej przez Władysława Chojnackiego „Bibliografii polskich druków ewangelickich Ziem Zachodnich i Północnych 1530–1939”. W ich trakcie przeprowadzono szczegółową kwerendę zbiorów Książnicy. Efekt okazał się imponujący.

- W nowym wydaniu ‘Bibliografii’ znalazło się około 200 druków z naszych zbiorów, wśród nich wiele unikatów – pisze Małgorzata Szelong w poście na profilu Książnicy Ciesyzńskiej.

Wśród tych unikatów znalazł się druk dotąd nierejestrowany przez bibliografów i znany tylko z jednego egzemplarza — właśnie ze zbiorów Książnicy Cieszyńskiej. Chodzi o edycję z 1776 roku jednego z najstarszych utworów polskiej literatury luterańskiej powstałej na Śląsku Cieszyńskim — zbiór modlitw „Mleczna potrawa duchowna ssącym janiątkom Pana Jezusa Krystusa podana od Ks. Samuela Ludowika Zasadiusa, Sługi słowa Bożego przed Cieszynem”.

Pastor i pisarz z Cieszyna

Samuel Ludwik Zasadius (1695–1756) był jednym z pionierów polskiej literatury luterańskiej.

- Urodzony na Dolnym Śląsku jako syn pastora Samuela Sebalda Zasadiusa, edukację pobierał w gimnazjum w Oleśnicy, a następnie studiował teologię w Wittenberdze i Jenie – czytamy w poście Małgorzaty Szelong z Ksiażnicy Cieszyńskiej.

W 1721 roku objął stanowisko kaznodziei w zborze ewangelickim w Cieszynie, skąd został usunięty za wyznawanie pietyzmu. Schronienie znalazł w Niemczech, gdzie kontynuował posługę duszpasterską, a po latach powrócił na Śląsk, by zostać pastorem w Tarnowskich Górach.

Największa część jego dorobku powstała w czasie cieszyńskiego okresu działalności. - Zdecydowaną większość swych dzieł opublikował Zasadius w okresie swego pobytu w Cieszynie w latach 1721–1730” – przypomina Małgorzata Szelong. To wtedy ukazały się m.in. „Droga do nieba”, „Nowy Pana Jezusa Chrystusa Testament” oraz „Modlitwy nabożne poranne i wieczorne”.

Czysta polszczyzna i duchowa głębia

Twórczość Zasadiusa wysoko oceniał historyk literatury Wincenty Ogrodziński. Pisał o nim: „Jako pisarz zasługuje Zasadius na baczniejszą uwagę nie tylko dla obfitości swojej produkcji, lecz przede wszystkim ze względu na swój styl polski. […] Posługuje się czystą, wolną od wszelkich naleciałości obcych polszczyzną”. To właśnie czystość języka, przejrzystość stylu i teologiczna głębia sprawiły, że jego dzieła zyskały tak dużą popularność.
„Mleczna potrawa duchowna” była jednym z najczęściej wznawianych utworów autora. -Znanych jest aż sześć wydań tego dzieła (z lat 1724, 1726, 1727, 1753, ok. 1759 i 1776), wszystkie drukowane w Brzegu, w oficynie Trampa – informuje Szelong. Ostatnie z nich, z 1776 roku, właśnie trafiło do Książnicy Cieszyńskiej. Egzemplarz pochodzi ze zbiorów historyka i regionalisty dr. Stanisława Zahradnika i jest jedynym znanym egzemplarzem tego wydania.

Ratunek dla zabytkowego druku

Wolumin dotarł do Książnicy w 2016 roku w bardzo złym stanie. -Pozbawiony był oprawy i brakowało w nim części kart (...). Karty były mocno zabrudzone i w wielu miejscach uszkodzone mechanicznie, zapewne na skutek długotrwałego, intensywnego użytkowania – opisuje badaczka. W 2018 roku został poddany kompleksowej konserwacji w pracowni Książnicy Cieszyńskiej.
-Jego karty oczyszczono, ubytki uzupełniono maszynowo masą papierową i zdublowano na podłoże wzmacniające z cienkiej bibuły japońskiej. Blok został zszyty na trzy wypukłe zwięzy sznurkowe i otrzymał nową oprawę – relacjonuje Szelong. Ponieważ brakowało danych o wyglądzie oryginalnej oprawy, nową wykonano na wzór innych druków z oficyny Trampa – z pełnej, ciemnobrązowej skóry i mosiężną zapinką. Prace konserwatorskie przeprowadziła Łucja Brzeżycka.

NG/mat.pras.