Książnica ratuje „księgi zakazane”. Trzy bezcenne Biblie przejdą konserwację

Trzy "Zakazane" Biblie

Książnica Cieszyńska rozpoczyna projekt „Księgi zakazane. Konserwacja najcenniejszych Biblii ze zbiorów Książnicy Cieszyńskiej”. W czerwcu 2026 roku placówka otrzymała 50 tys. zł z programu „Wspieranie działań muzealnych – konserwacja zbiorów 2026”.

Do konserwacji wybrano trzy rzadkie, XVI-wieczne protestanckie wydania Pisma Świętego: Biblię wrześniową, czyli niemiecką Septemberbibel wydaną w Wittenberdze w 1522 roku, Biblię brzeską z 1563 roku oraz Biblię nieświeską z 1572 roku.

To księgi ważne nie tylko ze względu na wiek. Łączy je również obecność w Indeksie Ksiąg Zakazanych, przygotowanym dla diecezji krakowskiej z inicjatywy kardynała Bernarda Maciejowskiego pod koniec XVI wieku. Oznacza to, że dziś są nie tylko cennymi zabytkami piśmiennictwa, ale także świadectwem religijnych i kulturowych napięć epoki reformacji.

– Wybrane druki łączy obecność w Indeksie Ksiąg Zakazanych, opracowanym dla diecezji krakowskiej z inicjatywy kardynała Bernarda Maciejowskiego pod koniec XVI wieku - informuje Anna Fedrizzi-Szostok z Książnicy Cieszyńskiej.

Biblie pochodzą z historycznych cieszyńskich księgozbiorów: biblioteki ks. Leopolda Jana Szersznika oraz księgozbioru Czytelni Ludowej.

Zniszczone oprawy, wilgoć i ślady owadów

Księgi wymagają pilnej interwencji. Ich stan jest bardzo zły, a uszkodzenia są na tyle poważne, że obecnie nie można ich bezpiecznie eksponować ani użytkować. Problemem są m.in. zdeformowane, ciężkie bloki ksiąg, zniszczone oprawy oraz osłabiony papier.

Przez lata woluminy były narażone na wysoką wilgotność. To sprzyjało rozwojowi mikroorganizmów, które pozostawiły plamy, osłabiły strukturę papieru i doprowadziły do ubytków. Szczególnie ucierpiała Biblia wrześniowa. Z kolei Biblia brzeska nosi ślady żerowania owadów, które uszkodziły zarówno karty, jak i oprawę.

– Stan zachowania wybranych egzemplarzy Biblii jest bardzo zły i zagraża ich trwałości, pomimo podejmowanych przez poprzednich właścicieli prób ich naprawy - podkreśla Anna Fedrizzi-Szostok.

Prace będą prowadzone w pracowni własnej Książnicy Cieszyńskiej. Z ministerialnej dotacji zakupione zostaną specjalistyczne materiały konserwatorskie. Sfinansowane będą także badania laboratoryjne oraz konsultacje z niezależnym konserwatorem specjalizującym się w konserwacji papieru i skóry.

Siedem miesięcy pracy

Konserwacja potrwa siedem miesięcy. To nie będzie kosmetyczna naprawa, ale żmudna praca przy bardzo delikatnych, kilkusetletnich obiektach. Konserwatorzy będą musieli zabezpieczyć papier, oprawy i inne oryginalne elementy ksiąg tak, aby przedłużyć ich trwałość, a jednocześnie możliwie najwierniej zachować historyczny charakter woluminów.

– Realizacja zaplanowanych zabiegów konserwatorskich znacząco przedłuży trwałość ksiąg, umożliwiając jednocześnie odtworzenie ich pierwotnego wyglądu - zaznacza Anna Fedrizzi-Szostok.

Projekt nie zakończy się jednak wyłącznie w pracowni. Książnica planuje także działania dla publiczności. We wrześniu i październiku mają odbyć się pokazy konserwatorskie, lekcje biblioteczne oraz warsztaty plastyczne dla dzieci. Powstaną również dwa filmy edukacyjne – jeden poświęcony samej konserwacji, drugi historycznemu i religijnemu znaczeniu odnawianych Biblii.

Finałem będzie komisja konserwatorska oraz wystawa czasowa, na której będzie można zobaczyć efekty prac. Dzięki temu księgi, które dziś są zbyt zniszczone, by bezpiecznie je pokazywać, mają znów stać się dostępne dla odbiorców – już nie jako „zakazane”, ale jako uratowane świadectwa historii.

NG/mat.pras.