Zaolzie. Zaolziańscy Polacy z MK PZKO Czeski Cieszyn-Centrum uczcili 11 listopada wykładem o Piłsudskim

Powitanie i część artystyczna

Spotkanie otworzyła prezes koła Małgorzata Rakowska, przypominając, że zebrani świętują rocznicę odzyskania niepodległości przez Rzeczpospolitą Polską. Zapowiedziała program okolicznościowy: prelekcję Stanisława Folwarcznego o Józefie Piłsudskim oraz występ chóru „Godulan-Ropica”, który przygotował pieśni patriotyczne pod batutą profesora Alojzego Suchanka.

Rakowska przywitała także obecnych gości z Beskidu Śląskiego, podkreślając, że cieszy się z ich udziału w spotkaniu.

W części artystycznej znalazł się też wiersz Patrycjusza Godawy, ucznia trzeciej klasy Liceum im. Juliusza Słowackiego w Chorzowie. Tekst powstał około dziesięciu lat temu na obchody 11 listopada w Cierlicku, podczas wspólnego spotkania uczniów chorzowskiego liceum oraz czeskocieszyńskiego gimnazjum – obu szkół noszących imię Juliusza Słowackiego. Utwór poświęcony obu postaciom: Piłsudskiemu i Słowackiemu recytował Karol Suszka, emerytowany dyrektor i aktor Sceny Polskiej Teatru Cieszyńskiego, członek koła MK PZKO Czeski Cieszyn-Centrum.

Po zakończeniu programu organizatorzy zaprosili wszystkich na bigos serwowany na drugim piętrze Domu Polskiego. 

Piłsudski – biografia na tle epoki

W swoim obszernym wystąpieniu Stanisław Folwarczny przedstawił drogę życiową Józefa Piłsudskiego od dzieciństwa po okres sprawowania władzy w II Rzeczypospolitej, cały czas osadzając tę biografię w realiach politycznych i społecznych epoki.

Mówił o rodzinnym majątku w Zułowie na Litwie, szlacheckim pochodzeniu rodziny, wielodzietnym domu i silnym wpływie matki-patriotki, wychowanej w tradycji powstania styczniowego. Podkreślił kontrast między wychowaniem w domu, w duchu pamięci o powstaniach i represjach, a rusyfikacyjnym programem rosyjskiego gimnazjum w Wilnie, gdzie nauczano po rosyjsku, a historię Polski przedstawiano w sposób skrajnie negatywny.

Prelegent przypomniał działalność Piłsudskiego w młodzieżowych kółkach samokształceniowych, zaangażowanie brata Bronisława w przygotowania do zamachu na cara i konsekwencje śledztwa – karę śmierci zamienioną na wieloletnie zesłanie dla Bronisława oraz pięcioletnie administracyjne zesłanie Józefa Piłsudskiego na Syberię. Wspomniał też o trudach zesłańczej drogi, pobycie w ciężkich warunkach i urazach, które Piłsudski odniósł tam z rąk strażników.

Od PPS do czynu zbrojnego

Kolejna część prelekcji dotyczyła działalności w Polskiej Partii Socjalistycznej. Folwarczny omówił redagowanie przez Piłsudskiego pisma „Robotnik” – wydawanego nielegalnie, w warunkach ścisłej kontroli policyjnej, z konspiracyjną drukarnią i systemem dystrybucji zapobiegającym wykryciu miejsca druku.

Prelegent przypomniał tworzenie Organizacji Bojowej PPS, zamach na Placu Grzybowskim i napad na pociąg pod Bezdanami, z którego zdobyto wysoką kwotę w rublach, przeznaczoną na działalność organizacji, druk prasy i pomoc rodzinom zesłańców. Podkreślił, że w tym okresie partie socjalistyczne posługiwały się metodami, które dziś określa się jako terrorystyczne (zamachy, egzekucje, napady na banki), co jest ważnym i kontrowersyjnym elementem biografii Piłsudskiego.

Folwarczny przeszedł następnie do powstania Związków Strzeleckich w Galicji – legalnych, za zgodą władz austriackich, szkół przyszłych oficerów Wojska Polskiego. Przypomniał, że Piłsudski zakładał, iż odrodzenie państwa będzie możliwe tylko w wyniku konfliktu między zaborcami, a do prowadzenia walki zbrojnej potrzebna jest własna kadra wojskowa.

Omówił wymarsz pierwszej kompanii kadrowej z krakowskich Oleandrów w sierpniu 1914 roku, powstanie Legionów Polskich walczących w ramach armii austro-węgierskiej, ich strukturę (brygady, kawaleria, artyleria) oraz rolę Piłsudskiego jako dowódcy I Brygady. Wspomniał także o udziale kobiet w legionach – sanitariuszkach i łączniczkach – oraz o późniejszej Ochotniczej Legii Kobiet.

Droga do 11 listopada

Wykład obejmował również omawianie aktu 5 listopada 1916 roku, w którym cesarze Niemiec i Austro-Węgier zapowiedzieli powstanie Królestwa Polskiego, a także odpowiedź strony rosyjskiej obiecującej Polakom zjednoczone państwo pod berłem cara. Folwarczny zaznaczył, że był to moment, gdy po raz pierwszy od rozbiorów państwa zaborcze oficjalnie przyznały możliwość istnienia Polski, choć w mocno ograniczonym kształcie i każde z mocarstw obiecywało... ziemie polskie należące do tego drugiego zaborcy.

Prelegent przypomniał kryzys przysięgowy – odmowę złożenia przez część legionistów przysięgi na wierność cesarzowi – oraz internowanie żołnierzy I i III Brygady i osadzenie Piłsudskiego w więzieniu w Magdeburgu.

W części poświęconej końcowi wojny Folwarczny mówił o rewolucyjnej sytuacji w Europie, masach żołnierzy niemieckich stacjonujących na ziemiach polskich i obawie przed konfliktem między nimi a Polakami. W tym kontekście omówił decyzję władz niemieckich o zwolnieniu Piłsudskiego z więzienia i jego przyjazd do Warszawy 10 listopada.

Prelegent wyjaśniał, że 11 listopada Piłsudski przejął dowództwo nad formującym się Wojskiem Polskim, a Rada Regencyjna przekazała mu władzę. Podkreślał, że przyjęcie tej właśnie daty jako symbolicznego momentu odrodzenia państwa wynika z roli Piłsudskiego w przejęciu kontroli nad wojskiem i uporządkowaniu sytuacji w kraju.

Folwarczny przypomniał, że Święto Niepodległości w II Rzeczypospolitej wprowadzono w 1937 roku i przed wojną obchodzono je tylko w latach 1937–1938, a jako święto państwowe w obecnym kształcie przywrócono je dopiero w 1989 roku.

Spory, kontrowersje, współtwórcy niepodległości

W dalszej części wykładu prelegent przeszedł do omówienia sporów dotyczących oceny Piłsudskiego. Zwrócił uwagę, że jego postać bywa określana w skrajnie różny sposób, a obok zasług przywoływana jest działalność terrorystyczna w PPS, przewrót majowy i wprowadzenie rządów sanacji.

Folwarczny mówił o częstych zmianach rządów w pierwszych latach II RP, rozdrobnieniu sceny politycznej i kryzysie „sejmokracji”, które Piłsudski traktował jako argument za wprowadzeniem silniejszej władzy wykonawczej. Przypomniał ofiary przewrotu majowego, procesy polityczne, obóz w Berezie Kartuskiej oraz sprawy takie jak pobicie Tadeusza Dołęgi-Mostowicza czy zaginięcie generała Zagórskiego – jako „czarne plamy” w życiorysie Marszałka.

Poruszył też wątek „kultu Piłsudskiego” w II Rzeczypospolitej: portrety w urzędach, nazwy ulic i placów, liczne pomniki oraz fakt, że mimo późniejszej polityki władz komunistycznych pamięć o nim w społeczeństwie przetrwała.

Osobną część wystąpienia Folwarczny poświęcił Romanowi Dmowskiemu i Ignacemu Paderewskiemu jako współtwórcom odrodzonej Polski. Przypomniał odmienną wizję państwa u Dmowskiego (mniejsze, ale narodowo jednolite) i Piłsudskiego (większe, federacyjne), rolę Dmowskiego w delegacji polskiej w Wersalu oraz zaangażowanie Paderewskiego w Stanach Zjednoczonych i jego wpływ na sprawę polską, a także fakt, że przyjazd Paderewskiego do Poznania stał się bezpośrednim impulsem do rozpoczęcia zwycięskiego powstania wielkopolskiego.

Na zakończenie Folwarczny podkreślił, że Józef Piłsudski pozostaje jedną z kluczowych, a zarazem najbardziej dyskutowanych postaci w historii Polski XX wieku – symbolem walki o niepodległość, a jednocześnie politykiem, którego decyzje budzą liczne spory. Zadeklarował też gotowość wygłoszenia tej prelekcji w innych kołach: po uzgodnieniu terminu chętnie przedstawi temat w kolejnych miejscach.