Trzy partie w jednej radzie. 107. lat temu powstała Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego

Jak zauważa Krzysztof Szelong, dyrektor Książnicy Cieszyńskiej, choć Śląsk Cieszyński od średniowiecza znajdował się poza granicami Polski, już na początku XX wieku „znaczna część Ślązaków cieszyńskich nie tylko akceptowała swoją przynależność do narodu polskiego, ale i gotowa była ponosić wszystkie ciężary związane z uczestnictwem w polskiej wspólnocie losów, nie wyłączając orężnej walki o niepodległość pozostającej pod zaborami Ojczyzny” – pisze Krzysztof Szelong.

Wybuch I wojny światowej ożywił nadzieje na odbudowę państwa polskiego. Na Śląsku Cieszyńskim z entuzjazmem przyjęto inicjatywę tworzenia Legionów Polskich. Wielu młodych mężczyzn z regionu zasiliło szeregi żołnierzy Piłsudskiego, dając wyraz temu, że romantyczny etos walki o niepodległość stał się również ich udziałem.

Rada Narodowa dla Księstwa Cieszyńskiego

Kiedy w 1918 roku na gruzach monarchii Habsburgów zaczęły powstawać lokalne rady narodowe, Polacy z Cieszyna i okolic nie pozostali w tyle. 19 października utworzono Radę Narodową dla Księstwa Cieszyńskiego – reprezentację wszystkich polskich ugrupowań politycznych w regionie. Jej celem było przejęcie władzy na terenie Śląska Cieszyńskiego i zjednoczenie go z odradzającą się Polską. – „Jako Polacy, zamieszkujący kraj polski, uznajemy bezwarunkowo przynależność naszą i kraju naszego do całej, zjednoczonej i niepodległej Polski” – głosiła przyjęta rezolucja.

Poparcie mieszkańców było ogromne. W Cieszynie odbywały się masowe wiece, z których największy – 27 października 1918 roku – zakończył się przyjęciem rezolucji proklamującej przynależność Śląska Cieszyńskiego do Polski. Kilka dni później, 30 października, 80 przełożonych gmin złożyło ślubowanie wierności Radzie Narodowej.

Przewrót wojskowy

W nocy z 31 października na 1 listopada doszło w Cieszynie do przewrotu wojskowego, dzięki któremu Polacy przejęli faktyczną władzę w regionie. Wkrótce podpisano porozumienie z czeską stroną, tymczasowo rozgraniczające obszar Księstwa. – „Linia podziału pokrywała się więc w przybliżeniu z rozdzielającą Śląsk Cieszyński granicą etnograficzną i spełniała zasadnicze postulaty terytorialne Rady Narodowej” – zauważa Krzysztof Szelong.

Jednak już wkrótce okazało się, że czescy politycy nie zamierzają respektować tego porozumienia. W styczniu 1919 roku oddziały armii czechosłowackiej wkroczyły na teren Śląska Cieszyńskiego, rozpoczynając zbrojną aneksję części terytorium kontrolowanego przez Radę Narodową. Konflikt przeniósł się na forum międzynarodowe, a o jego losach decydować zaczęły mocarstwa zachodnie.

W obliczu braku zdecydowanego wsparcia ze strony Warszawy, Rada Narodowa stanęła przed ogromnym wyzwaniem. – „Już sama administracja wydawała się zadaniem przekraczającym możliwości Rady Narodowej, złożonej wszak z lokalnych działaczy politycznych i społecznych, którzy na ogół nie mieli okazji, by wcześniej zmierzyć się z wyzwaniami, jakie niesie z sobą sprawowanie realnej władzy” – pisze Krzysztof Szelong.

Mimo trudności, Rada prowadziła intensywną działalność administracyjną, organizowała aprowizację i porządek publiczny, a jednocześnie podejmowała działania dyplomatyczne, zabiegając o polskie interesy w kontaktach z zachodnimi dyplomatami. Jej autorytet opierał się na poparciu mieszkańców regionu, którzy tłumnie uczestniczyli w wiecach i manifestacjach poparcia dla polskości Śląska Cieszyńskiego.

Rada spisała się dobrze

Ostatecznie decyzją mocarstw zachodnich z 28 lipca 1920 roku Śląsk Cieszyński został podzielony. Dla Polaków oznaczało to porażkę aspiracji niepodległościowych i utratę znacznej części regionu. Ale jak podkreśla dyrektor Książnicy Cieszyńskiej, „obiektywna ocena dorobku Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego nie może wypaść negatywnie”. – „Zważywszy, w jak trudnych warunkach przyszło jej działać (...), przyznać należy, iż z postawionych przed nią zadań wywiązała się w sposób optymalny” – pisze Krzysztof Szelong.

Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego zapisała się w historii jako przykład dojrzałego, obywatelskiego działania w imię dobra wspólnego. Jej członkowie – reprezentujący różne opcje polityczne – potrafili współpracować ponad podziałami, kierując się troską o przyszłość regionu i Polski. – „Taki sposób działania (...) stanowić może wzór uczestniczenia w życiu publicznym” – zauważa Krzysztof Szelong.

Dziś, 107 lat po tych wydarzeniach, pamięć o Radzie Narodowej pozostaje jednym z najważniejszych elementów dziedzictwa Śląska Cieszyńskiego – symbolem odwagi, jedności i odpowiedzialności za wspólnotę.

NG/mat.pras.