Sto dwadzieścia centymetrów historii pod cieszyńskim Rynkiem. Archeolodzy pokazali, co znaleźli

Badania prowadzono w latach 2022–2023, w związku z rewitalizacją Rynku realizowaną w ramach projektu „Szlakiem cieszyńskiego tramwaju”. Zleciło je Miasto Cieszyn, a koordynatorem projektu był sekretarz miasta Stanisław Kawecki.

Badania objęły 120-centymetrową warstwę cieszyńskiego Rynku, z której pozyskano liczne zabytki kultury materialnej oraz relikty dawnych obiektów architektonicznych. To właśnie z niej pozyskano liczne zabytki kultury materialnej oraz relikty obiektów architektonicznych. Wyniki badań mają znaczenie nie tylko dla historii samego Rynku, ale także dla spojrzenia na rozwój urbanistyczny Cieszyna.

Zabytki trafiły do specjalistów

Prace wykopaliskowe trwały od końca czerwca 2022 roku do początku maja 2023 roku. Prowadziła je firma archeologiczna PPS „Invictus”, a kierownikiem badań była Bożena Marczyk Chojnacka. Muzeum Śląska Cieszyńskiego sprawowało nadzór merytoryczny, a znalezione artefakty miały trafić do muzealnego Działu Archeologii.

Zofia Jagosz-Zarzycka, kierująca Działem Archeologii Muzeum Śląska Cieszyńskiego, wyjaśnia, że zabytki już podczas badań były wstępnie zabezpieczane, myte lub chronione przed wysychaniem. Dotyczyło to zwłaszcza przedmiotów organicznych, czyli wykonanych z drewna i skóry.

Później poszczególne grupy znalezisk przekazano do konserwacji i opracowania. Zabytki organiczne trafiły do Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, metalowe i monety do specjalistów w Krakowie, Warszawie i Gdańsku, a kafle rekonstruowano w Tychach. Jak podsumowała Zofia Jagosz-Zarzycka, cieszyńskie zabytki „podróżowały po całej Polsce”.

Ratusz na środku Rynku

Jednym z najważniejszych tematów konferencji były ustalenia dotyczące najstarszego cieszyńskiego ratusza. Z badań i analizy historycznej wynika, że obiekt stojący na środku Rynku istniał już znacznie wcześniej niż dokument księcia Kazimierza II z 1496 roku.

Jan Paweł Borowski, kierujący Działem Historii cieszyńskiego Muzeum, ponownie przeanalizował dokument z 9 sierpnia 1496 roku. Z jego ustaleń wynika, że nie mówi on o zakładaniu rynku w obecnym miejscu, lecz reguluje sprawy prawne i przestrzenne. Książę nakazywał m.in. zburzenie starego ratusza stojącego na środku rynku oraz innych budynków.

Archeolodzy odsłonili na środku Rynku obiekty kamienne i drewniane datowane od końca XIII do XVI wieku. Według Zofii Jagosz-Zarzyckiej potwierdzają one, że w tej części placu znajdował się obiekt, który z czasem był rozbudowywany. W końcowej fazie miał około 15 metrów długości ścian lub więcej.

Nie był to jednak okazały, murowany ratusz podobny do budowli znanych z innych miast. Jak wyjaśnia archeolożka, był to raczej zespół dobudowywanych do siebie pomieszczeń na kamiennych fundamentach, ze ścianami wykonanymi z drewna, być może w technice szachulcowej. W zasypie piwnic znaleziono m.in. fragmenty drewna i dachówek ceramicznych.

Rynek starszy niż koniec XV wieku

Badania dostarczyły także argumentów w dyskusji o początkach cieszyńskiego Rynku. W warstwach i obiektach znaleziono zabytki datowane na XIII wiek, m.in. brakteaty śląskie, czyli monety bite jednostronnie, oraz ceramikę. Odkryto również rów odwadniający płytę Rynku, datowany na około 1290 rok.

Według Zofii Jagosz-Zarzyckiej tak duża liczba zabytków i obiektów z tego okresu nie mogła znaleźć się w tym miejscu przypadkowo. Jej zdaniem wyniki badań stanowią nowe dane archeologiczne, które mogą stać się podstawą do dalszej dyskusji o początkach miasta.

Na Rynku odkryto także bruk z kamienia rzecznego datowany na XV wiek oraz kolejne poziomy bruków nowożytnych. Świadczą one o tym, że przez stulecia nawierzchnia była podnoszona i remontowana. Widoczne były również ślady szlaku handlowego w postaci kolein.

Woda, pręgierze i ślady codzienności

Podczas konferencji mówiono również o obiektach użyteczności publicznej odkrytych pod płytą Rynku. Były wśród nich pozostałości pomieszczenia strażnika miejskiego, relikty pręgierzy, cysterny na wodę oraz drewniane rury wodociągowe wykonane z wydrążonych pni drzew iglastych.

Część obiektów związanych z przesyłem wody pochodziła z czasów nowożytnych, z XVII, XVIII i XIX wieku. Najmłodszym odsłoniętym elementem była żeliwna sieć z końca XIX wieku, którą doprowadzano wodę z Tyry do cieszyńskiej fontanny.

Z ustaleń przedstawionych podczas konferencji, ktśra odbyła się 20 czerwca wynika także, że w 1679 roku na miejscu jednej z cystern powstał kamienny zbiornik z posągiem Neptuna. Z tej pierwszej fontanny zachowała się głowa Neptuna, prezentowana dziś na stałej ekspozycji Muzeum Śląska Cieszyńskiego. W 1770 roku figurę Neptuna zastąpiła rzeźba św. Floriana.

Ulica Olszaka bez fosy i wału

Ważne ustalenia dotyczą również rejonu dzisiejszej ulicy Olszaka. Jak wyjaśnia Zofia Jagosz-Zarzycka, badania prowadzone po 2010 roku pokazały, że w drugiej połowie XIV wieku istniała tam gęsta zabudowa drewniana wraz z obiektami gospodarczymi. To oznacza, że w tym miejscu nie mogły funkcjonować fosa, wał ani mur. W przestrzeni dzisiejszej jezdni nie odkryto urządzeń obronnych, a relikty drewnianej zabudowy wskazują na inny sposób zagospodarowania tej części miasta.

Trzynaście referatów i dalsze opracowanie

Konferencja miała charakter wielogodzinnej prezentacji wyników badań. Wystąpiło dwunastu naukowców, a w programie znalazło się trzynaście referatów. Zofia Jagosz-Zarzycka przygotowała dwa wystąpienia: o obiektach użyteczności publicznej oraz o kaflach piecowych i innych przedmiotach ceramicznych ze średniowiecznego i nowożytnego Cieszyna.

Referaty dotyczyły m.in. lokacji Cieszyna, rynku jako centrum życia gospodarczego i administracyjnego, dokumentu księcia Kazimierza II, średniowiecznych naczyń, zabytków drewnianych i skórzanych, monet, liczmanów, plomb towarowych, odważników, znalezisk metalowych, śladów mody, badań archeobotanicznych oraz mchów odnalezionych podczas badań.

Muzeum Śląska Cieszyńskiego zapowiedziało, że zapis całej konferencji po opracowaniu pojawi się na muzealnym kanale YouTube. W przyszłości zostanie także przygotowana publikacja książkowa zawierająca wszystkie referaty wygłoszone podczas konferencji. Referat Jana Pawła Borowskiego, w wersji rozbudowanej, ma być także tematem Spotkania Szersznikowskiego w pierwszych miesiącach 2027 roku.

Prezentacja zabytków archeologicznych z badań Rynku w Cieszynie w 2022 i 2023 roku — referaty wygłoszone podczas konferencji:
1. mgr Jan Paweł Borowski „Historiograficzne poglądy o położeniu cieszyńskiego rynku lokacyjnego. Albo o tym, czy książę Kazimierz II w 1496 roku zmienił układ lokacyjny Cieszyna”
2. prof. dr hab. Sławomir Gawlas „Historyczne i prawne uwarunkowania lokacji Cieszyna na prawie niemieckim”
3. dr hab. Wacław Gojniczek, prof. UŚ „Rynek jako centrum życia gospodarczego i administracyjnego Cieszyna”
4. mgr Zofia Jagosz-Zarzycka „Obiekty użyteczności publicznej odkryte podczas badań archeologicznych Rynku w Cieszynie”
5. dr Radosław Zdaniewicz „Średniowieczne naczynia z ob. nr 8 na Rynku w Cieszynie na tle znalezisk ceramiki z badań miast Górnego Śląska”
6. mgr Zofia Jagosz-Zarzycka „Użyteczne a zarazem stylowe. Kafle piecowe i inne przedmioty ceramiczne ze średniowiecznego i nowożytnego Cieszyna”
7. mgr Krzysztof Jasiak „Ślady codzienności — zabytki drewniane i skórzane z Rynku w Cieszynie”
8. dr Paweł Milejski „Monety i liczmany z cieszyńskiego Rynku”
9. mgr Jana Gryc „Ołowiane plomby towarowe i odważniki”
10. mgr Wojciech Kawka, dr Radosław Zdaniewicz „Historia wykuta w żelazie. O znaleziskach metalowych z badań cieszyńskiego Rynku”
11. dr Jakub Sawicki „Archeologiczne ślady mody ze średniowiecznego Cieszyna na przykładzie znalezisk z metali nieżelaznych”
12. mgr Agata Sady-Bugajska „Badania archeobotaniczne na Rynku w Cieszynie”
13. prof. dr hab. Adam Stebel „Interesujące gatunki mchów odnalezione podczas badań archeologicznych na Rynku w Cieszynie”

Znaleziska trafią na ekspozycję

Zabytki pozyskane podczas badań mają w przyszłości zostać pokazane na ekspozycji stałej Muzeum Śląska Cieszyńskiego.