Gromnica musi być!

2 lutego w Kościele Katolickim obchodzony jest Dzień Ofiarowania Pańskiego. Dzień ten symbolizuje zakończenie okresu Bożego Narodzenia. To ostatni dzień kiedy jeszcze można zaśpiewać kolędy czy nacieszyć się blaskiem świątecznej choinki. W Kościele rzymsko-katolickim dzień ten od 1969 roku zwany jest oficjalnie Ofiarowaniem Pańskim, a dawniej nosił nazwę „Oczyszczenia Maryi Panny”. Pod podwójną nazwą Ofiarowania Pana Jezusa i Oczyszczenie obchodzony jest również w Kościele ewangelickim, a pierwsze zapiski o jego świętowaniu pochodzą już z IV stulecia. Święto to wypada czterdzieści dni po Bożym Narodzeniu i ma jeszcze starotestamentalne korzenie. Na pamiątkę ocalenia pierworodnych synów Izraela w czasach niewoli egipskiej każdy pierwszy syn uważany był za własność Boga i z tego też powodu czterdziestego dnia po jego urodzeniu należało go zanieść do świątyni w Jerozolimie, a następnie „wykupić” za pewną opłatą. Jednocześnie z tym obrzędem łączyła się ceremonia oczyszczenia matki dziecka, za co ta musiała złożyć ofiarę z baranka, a jeśli jej nie było na to stać to przynajmniej z dwóch synogarlic lub gołębi.

Matki Boskiej Gromnicznej i gromnica

Święto Ofiarowania Pańskiego ustanowione zostało na pamiątkę ofiarowania Pana Jezusa w świątyni. Miało ono różne nazwy. Do dziś nazywane jest też dniem Oczyszczenia Najświętszej Maryji Panny.

- W tradycji ludowej do dziś jest to święto Matki Boskiej Gromnicznej, najczęściej mówiono dziska je Grómnicznej lub dziśka sóm Grómnice, trza ze świyczkóm do kościoła. I zadziwiające, że większość moich informatorek od kilkudziesięciu lat przychodzi z tą samą świecą, którą każdego roku na nowo święci. […] W Polsce święto to ma charakter wybitnie Maryjny. Do dziś w społecznościach tego pogranicza najważniejsze jest uczestnictwo we mszy św. podczas której świecone są świece zwane gromnicami. Gromnica to gruba świeca, zwykle z żółtego wosku, nazywana tak od gromu, czyli piorunu […]

 Do dziś informatorki podkreślają to ni może być tako bioło ciynko świyczka, jedna hrubo żółto i na całe wieki kupiono, ta moja je jeszcze jak tata umyrali, tóż jóm dzierżeli w rynkach – czytamy w książce Małgorzaty Kiereś "Doroczna obrzędowość w społeczeństwach zróżnicowanych religijnie na pograniczu polsko-czesko-słowackim" Opis etnograficzny [Cieszyn 2007].

Daje ulgę konającemu, chroni przed piorunem

- Poświęcona w sposób uroczysty w kościele wkładana jest do dnia dzisiejszego do rąk umierającego. Zapalona świeca uważana jest za najważniejszy atrybut chrześcijańskiej śmierci. Przechowywana jest w domach w zadbanym miejscu. Zauważyłam że najczęściej przechowywana jest w szafie przy pościeli.– pisze Małgorzata Kiereś

Gromnica miała wg wierzeń ludowych moc odganiania burzy i chronienia domu przed piorunami:

„Grómniczka wdycki odegno każdóm grmiónczkym. W tym celu zawsze podczas burzy wstawia się ją do okna i zapala. Powiadali starzi ludzie, że światło grómniczki je taki mocne, žie sie go pieróny bójóm i žodyn nigdy do tej chalupy, kany je rózgniono nie udrze.

Jak zauważa Małgorzata Kiereś, należy pamiętać, że gromnice w domu zapala się tylko w określonej sytuacji kulturowej.

„Po pierwsze, podczas burzy, po drugie jak ktoś umiera. Istnieje zakaz zapalania jej w jakiejkolwiek innej sytuacji. Gromniczkym się różgnie jyny jak trza, nie tak, kiedy by sie chciało. Aji jakby nie było prądu, tóż się rożygo inszi świeczki, ale nie grómniczkym, to je świyczka nejwzocniyjszo.

Ponadto zdaniem badanych obowiązkowo powinna być w każdym katolickim domu. To by była gańba do takigo dómu kany ji ni majóm, tóż tak jako by się śmierci nie boli. A przi grómniczce sie lachcy umiyro. A dyby tak kiery naroz w chałupie umiyrol, a nie byłoby gromniczki i nji cóż tu te raz robić aniż nie wiym, grómnica musi być na pozoryndzy, pod rynkóm.

[…] Z gromniczką do poświęcenia przychodzą najczęściej do kościoła kobiety. […]

Odpędzi czarta i chroni przed wilkami

Moc gromnicy w ludowych wierzeniach jest wielka, nie tylko daje ukojenie konającemu, odpędza pioruny, ale i chroni przed złym i wilkami:

Ludowe wierzenie o sile i mocy odpędzania burzy, piorunów funkcjonuje tu w ścisłym związku z pieśniami śpiewanymi w kościele:

Świeca jest Trójcy obrazem

Knot, wosk, światło jedno razem

Świeca do obrządków wiele

Zawsze potrzebna w kościele.

Świeca cienie nocne spędza

Gromnica czarta odpędza.

W tradycji ludowej istniało wierzenie, że gromnica, która symbolizuje Pana Jezusa, odpędzi wygłodniałe wilki od siedzib ludzkich, uchroni domy od piorunów, a w godzinę śmierci odpędzi czarta.

Jaka będzie pogoda?

Podobnie, jak inne ważne dni roku obrzędowego, tak i w ten dzień można było "wywróżyć" przyszłą pogodę:

- W Matke Boska Gromniczna obserwowano też pogodę, która przepowiadała długość zimy np.

Na Gromnice mróz, Szykuj sanie chowej wóz.

A z kolei po stronie czeskiej notujemy: Jak na Hromnice z dachu teće. Tak se zima este privlece.

 Ale i tu po stronie czeskiej w Bukowcu mówią:

Jak na Grómniczną z dachu kapie To się nóm zima jeszcze przewlecze - pisze Kiereś.

Oprac. NG