80 lat od operacji „Lawina”

Obchody 80. rocznicy odbyły się w niedzielę, 20 września, w Kamesznicy. Rozpoczęła je Msza św. w kościele pw. Najświętszej Maryi Panny. Następnie uczestnicy przeszli na Cmentarz Wojenny Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych, gdzie odczytano Apel Pamięci i złożono kwiaty. W uroczystości uczestniczył m.in. zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski, a także córka Henryka Flamego, Alicja Reinhard-Flame.

Podczas uroczystości Związek Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych został uhonorowany Złotym Medalem Reipublicae Memoriae Meritum. Wręczono również odznaczenia związku osobom zaangażowanym w upamiętnianie historii NSZ.

Od Wisły po okolice Baraniej Góry

Zgrupowanie „Bartka” działało również na terenie Śląska Cieszyńskieg. Według materiałów IPN właśnie ten teren należał do głównych obszarów jego aktywności. Oddział operował na Śląsku Cieszyńskim od maja 1945 do września 1946 roku, a w szczytowym okresie liczył ponad 200 żołnierzy.

Pod komendą Henryka Flamego działały grupy bojowe, łącznicy i wywiadowcy. IPN podaje, że na terenie powiatów bielskiego, cieszyńskiego i żywieckiego przeprowadzili blisko 340 akcji zbrojnych.

Najbardziej widowiskowym wydarzeniem związanym ze Śląskiem Cieszyńskim było opanowanie Wisły 3 maja 1946 roku. Do miejscowości wkroczyła wówczas znaczna część zgrupowania, a jego żołnierze przemaszerowali ulicami w mundurach i z bronią. Był to okres największej aktywności oddziału.

Z regionem wiązały się również ostatnie miesiące działalności Flamego. Na przełomie 1946 i 1947 roku ukrywał się z kilkuosobową grupą w Beskidzie Śląskim. Pod Baranią Górą znajdował się ostatni bunkier zgrupowania. Do tego miejsca symbolicznie nawiązuje dziś cmentarz w Kamesznicy – przez prześwit w pięciometrowym pomniku w formie krzyża widać właśnie Baranią Górę i rejon dawnego schronienia partyzantów.

„Bartek” urodził się na Zaolziu

Także sam Henryk Flame miał związki ze Śląskiem Cieszyńskim od urodzenia. Przyszedł na świat w 1918 roku we Frysztacie na Zaolziu, dziś będącym częścią Karwiny. Przed wojną służył w lotnictwie, a we wrześniu 1939 roku walczył jako pilot m.in. w obronie Warszawy. W czasie okupacji działał w konspiracji, początkowo w strukturach ZWZ-AK, a jesienią 1944 roku podporządkował swój oddział Narodowym Siłom Zbrojnym.

Po wejściu Armii Czerwonej współtworzył przez krótki czas struktury Milicji Obywatelskiej w Czechowicach. Zagrożony aresztowaniem przez Urząd Bezpieczeństwa w maju 1945 roku wrócił do działalności partyzanckiej.

Operacja „Lawina”

We wrześniu 1946 roku aparat bezpieczeństwa przeprowadził operację o kryptonimie „Lawina”. Według ustaleń IPN agenci podający się za przedstawicieli struktur NSZ przekonali dowództwo zgrupowania do planu przerzucenia części żołnierzy na Zachód. Około stu ludzi wywieziono w kilku transportach na Śląsk Opolski, gdzie zostali zamordowani. IPN wskazuje trzy rejony związane z tą operacją: okolice Malerzowic Wielkich, Starego Grodkowa oraz Barutu.

Sam Flame uniknął wówczas śmierci. W marcu 1947 roku ujawnił się w ramach amnestii, a w grudniu tego samego roku został zastrzelony przez funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej w Zabrzegu. Został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Katarzyny w Czechowicach.

Cmentarz dla żołnierzy zgrupowania

IPN od 2001 roku prowadził śledztwo dotyczące zabójstw żołnierzy zgrupowania „Bartka”. W toku prac poszukiwawczych i archeologicznych odnaleziono miejsca pochówku części ofiar, m.in. w rejonie Malerzowic Wielkich i Starego Grodkowa.

W Kamesznicy utworzono następnie specjalny cmentarz wojenny, którego budowę zakończono jesienią 2025 roku. Nekropolia została zaprojektowana na 100 indywidualnych grobów. 7 maja 2026 roku odbył się tam uroczysty pogrzeb niemal 60 żołnierzy zgrupowania – zarówno ofiar operacji „Lawina”, jak i osób zabitych w innych okolicznościach.

Tegoroczne obchody 80. rocznicy mają rozpocząć tradycję corocznych uroczystości organizowanych w Kamesznicy 20 września.

Zobacz fotoreportaż XXII Rajd  "Bartka"

NG/mat.pras.